Thursday, August 15, 2013

Kỹ thuật xem chim (phần 1)

Phần 1: Dành cho người mới bắt đầu
Trong phần định nghĩa Xem chim là gì? gồm có 2 vế là xem và phân biệt loài. Trong phần này, giả sử bạn nhìn thấy một con chim và bạn muốn biết tên của con chim đó.

1. Tên của 1 loài chim
Chắc hẳn mỗi chúng ta, ai cũng đã từng nhìn thấy 1 vài loài chim và ai cũng có thể phân biệt được một vài loài trong số đó. Chẳng hạn khi bạn đi ngang một cánh đồng và nhìn thấy một đàn chim màu trắng, bạn nghĩ ngay đó là , hay khi nhìn thấy những chú chim bé xíu trong vườn thì nghĩ ngay đó là chim Sâu, những con chim có kích thước lớn hơn chim sâu tý xíu thì bạn cho đó là chim Sẻ, những con chim nhiều màu thì bạn gọi đó là ngũ sắc, thất sắc, những chú bói cá ở Miền Tây kêu âm vang mỗi buổi sáng thì gọi nó là Chẽo chẹc...Và có nhiều người đôi khi ngẫu hứng tự đặt cho nó một cái tên tương xứng với những gì mình quan sát được như "chim mè", "chim hột mít"...Thực ra, những tên gọi như trên là không sai nhưng chưa đầy đủ, Cò có vài loại khác nhau, Chim sâu có hơn trăm loài mà việc quan trọng của người xem chim là phải phân biệt được tên chim ở cấp phân loại Loài (species).
Vậy loài là gì?
Có nhiều định nghĩa khác nhau về loài, tùy theo gốc nhìn sinh học, sinh thái học, di truyền quần thể, phân tử...mà người ta giới hạn định nghĩa về loài.
"Loài sinh học" là định nghĩa được đa số người dùng chấp nhận kể cả trong khoa học lẫn thực tiễn. 
Trong sinh học, loài là một nhóm các cá thể sinh vật có những đặc điểm sinh học tương đối giống nhau và có khả năng giao phối với nhau và sinh sản ra thế hệ tương lai.
Trong phân loại học, tên của một loài được sử dụng ngôn ngữ Latin để đặt tên theo danh pháp hai phần (lưỡng nôm) bao gồm từ đứng trước chỉ tên Giống (genus) và từ đứng sau chỉ đặc điểm đại diện của loài đó (có thể là địa danh nơi phát hiện, tên người mô tả lần đầu, màu sắc...) 
Ví dụ: Loài Mi Langbian (Crocias labiangnis)
.........................................
Hãy quên đi tính phức tạp của khoa học, thư giản và sử dụng tên thông thường. Bạn có thể sử dụng tên theo tiếng Anh, tiếng Việt tùy thích. Trong các tài liệu hướng dẫn phân loại chim đều có tên thông thường (common name) cho bạn sử dụng, hiện nay tên theo Tiếng Anh là được chuẩn hóa nhất, có thể phân biệt chính xác đến 99% các loài. Chúng ta cũng đã có tên tiếng Việt theo danh lục của Võ Quý - Nguyễn Cử 1995, tuy nhiên việc đặt tên chưa theo một công thức chuẩn mà tùy thích và gây nhiều nhầm lẫn cho người dùng nên khi sử dụng tên TV người ta thường đính kèm tên khoa học (scientific name).

2. Cách phân biệt một loài chim
Hãy bắt đầu bằng việc quan sát những loài chim bạn thấy thường ngày, xung quanh nhà, trên đường phố, công viên, đồng ruộng... hoặc những điểm du lịch mà bạn đang đến, và tra cứu tài liệu theo sách hướng dẫn, internet hoặc email, chia sẽ để hỏi bạn bè, người quen. Bạn có thể ghi chú lại ngày, giờ, địa điểm và sinh cảnh bạn thấy được chú chim đó sau đó mô tả một vài đặc điểm:
- Kích thước: cở bằng con gì mà bạn đã biết (chim cu gáy, chim Sẻ nhà, chim hút mật, Sáo...)
- Màu sắc: rất quan trọng cho việc định loại, bạn nên ghi chú chi tiết hơn về màu sắc chính, màu phụ, màu mỏ, chân, mắt... nếu có thể. Càng chi tiết càng tốt.
- Hình dáng: dáng dài/ngắn, mập/ốm hay trong dáng giống như loài nào đó mà bạn từng biết. Chi tiết hơn về kiểu bay, hình dáng của mỏ (dài, ngắn, cong, thẳng...), chân cao hay thấp.
- Nếu có hình ảnh càng tốt
Từ những thông tin đó, bạn có thể tự mình tra cứu và nhận định hoặc hỏi những người có kinh nghiệm hơn... rồi sau đó xem lại tài liệu coi có đúng chính xác là những gì mình đã nhìn thấy không.
Tất cả những loài bạn thấy được, ghi chép cẩn thận vào một cuốn sổ, một file điện tử bằng excel hoặc database cá nhân của bạn. Bạn có thể tải danh sách chim Việt Nam về để đánh dấu những loài đã xem 
Danh sách các loài chim Việt Nam 

3. Những tài liệu bổ ích cho việc định tên
Hiện nay chưa có tài liệu tiếng Việt nào mô tả đầy đủ hơn 850 loài chim ở Việt Nam, vì vậy tài liệu tin cậy nhất là:
- Birds of Southeast Asia (Craig Robson) các phiên bản từ 2000-2011. Mô tả hầu hết các loài chim ở Đông Nam Á trong đó có Việt Nam bằng tiếng Anh.
- Chim Việt Nam (Nguyễn Cử - Lê Trọng Trải) mô tả 500 loài, hình ảnh sử dụng theo sách Birds of Hongkong (Karen Philips), có bổ sung một số loài đặc biệt. Sách sử dụng ngôn ngữ tiếng Việt, dễ tra cứu tuy nhiên cái khó khi sử dụng tài liệu này là nhiều loài mặc dù rất phổ biến ở VN nhưng không được mô tả trong sách, vì vậy sẽ gây khó khăn khi gặp phải những loài đó. Ngoài ra, phần cuối sách có danh lục chim việt nam có nêu hiện trạng, phân bố của mỗi loài, rất hữu ích cho việc phán đoán xem loài đó có ở khu vực mình ghi nhận không. (Lưu ý: thông tin phân bố chưa thật sự chính xác do thông tin tương đối cũ, bạn phải cập nhật thêm).

Tra cứu hình ảnh trên internet:
Birds of Vietnam: Bộ sưu tập hình ảnh những loài chim được chụp ở Việt Nam, có tên tiếng Anh, tiếng Việt và hệ thống phân loại. Những hình ảnh cũng chứa đầy đủ thông tin nơi chụp, loài đó thường gặp ở đâu, sinh cảnh... Tuy nhiên chưa đầy đủ tất cả các loài và vẫn đang được cập nhật.
Oriental Birds Images: Bộ sưu tập hình ảnh chụp ở vùng Phương Đông, rất nhiều hình ảnh với thông tin phân loại được cập nhật (không có tiếng Việt).
..............................
Nếu bạn đã có nhiều kinh nghiệm hơn, mời bạn xem tiếp phần 2

Post a Comment